Deze week zat ik weer eens op de zolder in het ouderlijke
huis. Nochtans waren de meeste spinnenwebben in mijn hoofd dankzij de zeewind de
oceaan in geveegd. Zowel wind als oceaan waren te fris voor de tijd van het
jaar maar mijn tenen genoten van het zand dat door de Portugese zon heerlijk was
opgewarmd. Hoe ik op die zolder kwam? Via kromme lijnen. Zullen we er een
eindje langs lopen?
Pakweg 34,5% van de
Portugezen ging zondag 25 mei naar het stemhokje. Qua participatiegraad voor de
Europese verkiezingen plaatsten ze zich daarmee net onder Roemenië (34,7
´%). De oudere Portugees schaamt zich.
Er zijn excuses te vinden. Anders dan bij ons staat het de Portugezen immers vrij om al dan niet te gaan stemmen. En als dan de zon schijnt op een zondag… Ze zijn hier bovendien erg boos op Europa. Het volk ondervindt aan der lijve hoe zwaar de opgelegde besparingen doorwegen in de dag aan dag van werk, gezondheidszorg, pensioenen, onderwijs. Het spreekt vanzelf dat de Portugese regering haar rigoureuze maatregelen graag onder de paraplu van Europa schuift en daarmee ook de verantwoordelijkheid van zich af. Een gevolg daarvan is dat de mensen luid roepen dat er binnen Europa geen democratie heerst. Of je nu stemt of niet, zeggen ze, of we nu Portugese deputados naar Europa sturen of niet, alles wordt toch, buiten onze deputados om, door enkele machthebbers achter de schermen geregeld. Zelfs de opvolger van Durão Barroso wordt niet democratisch verkozen, zeggen ze. Nu, dat weten wij Belgen al sinds onze eigenste Jean-Luc zijn veto kreeg. Maar misschien zijn wij in ons land van compromissen meer gewend aan deze gang van zaken dan de relatief jonge Portugese democratie. Komt daarbij nog dat de Portugese regering niet de minste moeite heeft gedaan haar burgers te motiveren om te gaan stemmen. Op die manier verzeilde het land nu ietwat beschaamd in de onderste regionen van het landenlijstje met stempercentages.
Volgende kromme lijn. In een van de Portugese kranten waar ik mijn mosterd haal, loopt van april tot juli een speciale actie: Livros Proibidos. Voor €6,50 kun je wekelijks een Verboden Boek bij de krant krijgen. De actie roept herinneringen op aan de erotische serie die de krant De Standaard enkele jaren geleden boudweg in Vlaamse huishoudens verdeelde. Hier ligt het toch anders. Tussen 1933 en 1974 censureerde de Estado Novo van Salazar ongeveer 3300 boeken en documenten. Daarvan worden nu dertien volumes opnieuw uitgegeven, met bij elk ervan, als kers op de cupcake, het rapport van de censor. Majoor José de Sousa Chaves was zo’n censor. Hij oordeelde bijvoorbeeld dat zeven van de negen verhalen in het boek Rã no Pântano (De kikker in de modderpoel) van António de Almeida Santos van ’immorele, anti-sociale en pornografische aard zijn’. Dat ligt voor een deel aan de cartooneske tekeningen die, bekeken met de ogen van vandaag, braaf suggestief zijn. Of wat denkt u bij een cartoon van een dikke pater die hautain neerkijkt op een knielende jongeman met een wolk van een slapende jonge vrouw boven zijn hoofd? Nee, nee, er is geen tepel, navel of origine du monde te zien. Immoreel, anti-sociaal en pornografisch. De auteur noemt het boek dat hij schreef in zijn studententijd ‘een uiting van literaire naïviteit, beticht van zonden die het niet in zich had’. En verder zegt hij in de wijsheid van zijn 88 jaar dat ‘in een land waar schrijven en denken verboden was, vrijheid zijn recht krijgt via kromme lijnen’ en dat hij dankbaar is dat zijn boeken omwille van de censuur uiteindelijk meer lezers kregen.
Door die Livros Proibidos kwam ik op de ouderlijke zolder terecht. Op onbewaakte momenten in mijn kinderleven, rommelde ik in een kist vol boeken op dik geel papier zonder harde kaft die om een of andere reden niet beneden in het boekenrek stonden. Toen ik de kist ontdekte, had mijn vader me de censuurcijfers uitgelegd die op de binnenflap gedrukt stonden. Een VI mocht iedereen lezen, een IV was een randgeval en een II mochten kinderen en vrouwen eigenlijk niet lezen. ‘Eigenlijk’ niet. Dus las ik op mijn twaalfde, stiekem en veel te vroeg, Walschap en consoorten. Het stiekeme had minder met de boeken te maken dan met het lezen dat, volgens de vrouwen in onze familie, een minder geschikte bezigheid voor meisjes was. En jawel, als het eigenlijk niet mag, word je een fervent lezer.
In Portugal wordt 25 april elk jaar fervent gevierd, de kleinste gemeente heeft een Avenida da Liberdade en een Praca de abril. Voor 25 april 1974 werd de vrijheid gecensureerd, in de gevangenis gestopt of moest ze vluchten in verbanning. Er gingen mensen dood in haar naam. Sinds die datum verliepen veertig jaar. Dat is een lange tijd. Lang genoeg om onachtzaam te dwalen langs de kromme wegen van de vrijheid. Of is niet gaan stemmen uit protest net een ultieme keuze voor vrijheid?
Er zijn excuses te vinden. Anders dan bij ons staat het de Portugezen immers vrij om al dan niet te gaan stemmen. En als dan de zon schijnt op een zondag… Ze zijn hier bovendien erg boos op Europa. Het volk ondervindt aan der lijve hoe zwaar de opgelegde besparingen doorwegen in de dag aan dag van werk, gezondheidszorg, pensioenen, onderwijs. Het spreekt vanzelf dat de Portugese regering haar rigoureuze maatregelen graag onder de paraplu van Europa schuift en daarmee ook de verantwoordelijkheid van zich af. Een gevolg daarvan is dat de mensen luid roepen dat er binnen Europa geen democratie heerst. Of je nu stemt of niet, zeggen ze, of we nu Portugese deputados naar Europa sturen of niet, alles wordt toch, buiten onze deputados om, door enkele machthebbers achter de schermen geregeld. Zelfs de opvolger van Durão Barroso wordt niet democratisch verkozen, zeggen ze. Nu, dat weten wij Belgen al sinds onze eigenste Jean-Luc zijn veto kreeg. Maar misschien zijn wij in ons land van compromissen meer gewend aan deze gang van zaken dan de relatief jonge Portugese democratie. Komt daarbij nog dat de Portugese regering niet de minste moeite heeft gedaan haar burgers te motiveren om te gaan stemmen. Op die manier verzeilde het land nu ietwat beschaamd in de onderste regionen van het landenlijstje met stempercentages.
Volgende kromme lijn. In een van de Portugese kranten waar ik mijn mosterd haal, loopt van april tot juli een speciale actie: Livros Proibidos. Voor €6,50 kun je wekelijks een Verboden Boek bij de krant krijgen. De actie roept herinneringen op aan de erotische serie die de krant De Standaard enkele jaren geleden boudweg in Vlaamse huishoudens verdeelde. Hier ligt het toch anders. Tussen 1933 en 1974 censureerde de Estado Novo van Salazar ongeveer 3300 boeken en documenten. Daarvan worden nu dertien volumes opnieuw uitgegeven, met bij elk ervan, als kers op de cupcake, het rapport van de censor. Majoor José de Sousa Chaves was zo’n censor. Hij oordeelde bijvoorbeeld dat zeven van de negen verhalen in het boek Rã no Pântano (De kikker in de modderpoel) van António de Almeida Santos van ’immorele, anti-sociale en pornografische aard zijn’. Dat ligt voor een deel aan de cartooneske tekeningen die, bekeken met de ogen van vandaag, braaf suggestief zijn. Of wat denkt u bij een cartoon van een dikke pater die hautain neerkijkt op een knielende jongeman met een wolk van een slapende jonge vrouw boven zijn hoofd? Nee, nee, er is geen tepel, navel of origine du monde te zien. Immoreel, anti-sociaal en pornografisch. De auteur noemt het boek dat hij schreef in zijn studententijd ‘een uiting van literaire naïviteit, beticht van zonden die het niet in zich had’. En verder zegt hij in de wijsheid van zijn 88 jaar dat ‘in een land waar schrijven en denken verboden was, vrijheid zijn recht krijgt via kromme lijnen’ en dat hij dankbaar is dat zijn boeken omwille van de censuur uiteindelijk meer lezers kregen.
Door die Livros Proibidos kwam ik op de ouderlijke zolder terecht. Op onbewaakte momenten in mijn kinderleven, rommelde ik in een kist vol boeken op dik geel papier zonder harde kaft die om een of andere reden niet beneden in het boekenrek stonden. Toen ik de kist ontdekte, had mijn vader me de censuurcijfers uitgelegd die op de binnenflap gedrukt stonden. Een VI mocht iedereen lezen, een IV was een randgeval en een II mochten kinderen en vrouwen eigenlijk niet lezen. ‘Eigenlijk’ niet. Dus las ik op mijn twaalfde, stiekem en veel te vroeg, Walschap en consoorten. Het stiekeme had minder met de boeken te maken dan met het lezen dat, volgens de vrouwen in onze familie, een minder geschikte bezigheid voor meisjes was. En jawel, als het eigenlijk niet mag, word je een fervent lezer.
In Portugal wordt 25 april elk jaar fervent gevierd, de kleinste gemeente heeft een Avenida da Liberdade en een Praca de abril. Voor 25 april 1974 werd de vrijheid gecensureerd, in de gevangenis gestopt of moest ze vluchten in verbanning. Er gingen mensen dood in haar naam. Sinds die datum verliepen veertig jaar. Dat is een lange tijd. Lang genoeg om onachtzaam te dwalen langs de kromme wegen van de vrijheid. Of is niet gaan stemmen uit protest net een ultieme keuze voor vrijheid?
